انواع صورت‌وضعیت پیمانکاری
دسته: امور پیمان · پرداخت مخاطب: پیمانکار، مشاور، مترور، دستگاه اجرایی مبنای ارجاع: شرایط عمومی پیمان (نشریه ۴۳۱۱، مواد ۳۴، ۳۷، ۴۰ و ۵۱)، بخشنامه تعدیل آحاد بها به شماره ۱۰۱/۱۷۳۰۷۳ مورخ ۱۳۸۲/۹/۱۵، و بخشنامه‌های تفاوت بهای قیر
این متن راهنمای آموزشی است. مهلت، کسور و شمول تعدیل را از شرایط خصوصی و بخشنامه‌های منضم به همان پیمان کنترل کنید. اگر پیمان مشمول نشریه ۴۳۱۱ نباشد، متن خود قرارداد مقدم است.
فهرست مطالب
- صورت‌وضعیت چیست
- انواع صورت‌وضعیت
- صورت‌وضعیت موقت (کارکرد)
- آخرین صورت‌وضعیت موقت (ماقبل قطعی)
- صورت‌وضعیت قطعی
- صورتحساب نهایی
- صورت‌وضعیت تعدیل
- تفاوت بهای قیر و مابه‌التفاوت مصالح
- سرجمع، طرح و ساخت، و قرارداد خصوصی
- فسخ و خاتمه
- مهلت‌ها
- اشتباهات رایج
- چک‌لیست
- جمع‌بندی
۱. صورت‌وضعیت چیست
صورت‌وضعیت سند مطالبه و پرداخت است: مقدار کار انجام‌شده (و در موارد معین، مصالح پای‌کار) را به مبلغ تبدیل می‌کند تا کارفرما، پس از رسیدگی، مابه‌التفاوت نسبت به پرداخت‌های قبلی را بپردازد.
در پیمان‌های مشمول شرایط عمومی پیمان، «صورت‌وضعیت» اسم عام همه نامه‌های مالی نیست. این‌ها صورت‌وضعیت نیستند، هرچند کنار آن می‌آیند:
| سند | نقش |
|---|---|
| پیش‌پرداخت | علی‌الحساب ابتدای کار، بر اساس مبلغ اولیه پیمان؛ با افزایش ۲۵٪ مقادیر یا قیمت جدید زیاد نمی‌شود |
| لایحه تأخیرات | تحلیل زمان؛ مسیر بخشنامه ۵۰۹۰ و مواد ۳۰ و مربوط |
| ادعا و خسارت | مطالبه جدا؛ داخل ردیف‌های کارکرد جا نمی‌گیرد |
| کسور بیمه، مالیات، سپرده حسن انجام کار | کسر از مبلغ قابل پرداخت، نه یک نوع صورت‌وضعیت |
| صورت‌جلسه | مدرک مقدار و روش؛ خوراک صورت‌وضعیت است |
پرداخت‌های صورت‌وضعیت موقت علی‌الحساب‌اند. اشتباه اندازه‌گیری و محاسبه در صورت‌وضعیت‌های بعدی یا در صورت‌وضعیت قطعی اصلاح می‌شود.
۲. انواع صورت‌وضعیت
| نوع | مبنای نوعی | سؤال اصلی |
|---|---|---|
| موقت (کارکرد) | ماده ۳۷ | این ماه، جمع کار از شروع تا امروز چقدر است؟ |
| آخرین موقت (ماقبل قطعی) | تبصره ۱ ماده ۳۴ | بعد از تحویل موقت، بدون مصالح پای‌کار، تکلیف ضمانت‌نامه انجام تعهدات چیست؟ |
| قطعی | ماده ۴۰ | مقدار نهایی کار؟ |
| صورتحساب نهایی | ماده ۵۱ | بعد از قطعی، تعدیل و جرایم و مصالح کارفرما چطور بسته می‌شود؟ |
| تعدیل | بند «ب» ماده ۳۷ + بخشنامه ۱۷۳۰۷۳ | کارکرد تأییدشده با شاخص دوره چقدر جبران می‌شود؟ |
| تفاوت بهای قیر | بخشنامه مخصوص قیر | اختلاف بهای قیر، جدا از شاخص عمومی، چقدر است؟ |
ترتیب درست در اجرا: اول کارکرد تأیید شود، بعد تعدیل همان کارکرد.
۳. صورت‌وضعیت موقت (کارکرد)
پیمانکار در آخر هر ماه، وضعیت کارهای انجام‌شده از شروع کار تا آن تاریخ را طبق نقشه‌های اجرایی، دستورکارها و صورت‌جلسه‌ها اندازه می‌گیرد، مقدار مصالح و تجهیزات پای‌کار را تعیین می‌کند، مبلغ را بر اساس فهرست‌بهای منضم حساب می‌کند و به دستگاه نظارت می‌دهد.
ویژگی‌ها:
- تجمعی است. هر صورت‌وضعیت، جمع تا امروز است؛ پرداخت این دوره برابر است با مبلغ رسیدگی‌شده منهای آنچه قبلاً پرداخته شده، پس از کسور.
- علی‌الحساب است. عدد این ماه قاطع نیست.
- مصالح و تجهیزات پای‌کار در صورت‌وضعیت‌های موقت حین اجرا می‌آید؛ در آخرین موقت بعد از تحویل موقت و در قطعی نمی‌آید.
- با پرداخت، کارها و مصالح درج‌شده متعلق به کارفرماست و تا تحویل موقت برای ادامه کار نزد پیمانکار می‌ماند.
پس از اصلاح مصوبه ۳۶۳۸/ش‌ف مورخ ۱۳۸۱/۱۲/۱۸، مهلت رسیدگی دستگاه نظارت (ناظر و مشاور با هم) برای صورت‌وضعیت ماهانه حداکثر ۱۰ روز از تاریخ دریافت از پیمانکار است. کارفرما پس از وصول صورت‌وضعیت رسیدگی‌شده، در الگوی ماده ۳۷ ظرف ۱۰ روز باقیمانده را می‌پردازد.
اگر صورت‌وضعیت ناقص باشد یا مدارک ماده ۳۷ را نداشته باشد، دستگاه نظارت آن را برای تکمیل برمی‌گرداند یا نقص را حذف و اصلاح می‌کند. مهلت پرداخت از تاریخی شروع می‌شود که صورت‌وضعیت تکمیل‌شده دوباره تسلیم شود.
پیمانکار باید ضمن اجرا، پس از اتمام هر جزء کار، متره قطعی همان جزء را با صورت‌جلسه به مشاور بدهد. همین اسناد هم در صورت‌وضعیت موقت استفاده می‌شوند و هم بعداً صورت‌وضعیت قطعی را ممکن می‌کنند.
۴. آخرین صورت‌وضعیت موقت (ماقبل قطعی)
در متن نشریه ۴۳۱۱ عنوان رسمی «صورت‌وضعیت ماقبل قطعی» نیامده است. آنچه در کارگاه به این نام خوانده می‌شود، آخرین صورت‌وضعیت موقت موضوع تبصره ۱ ماده ۳۴ است.
شرایط:
- تحویل موقت انجام شده باشد.
- حداکثر تا یک ماه پس از تحویل موقت تنظیم شود.
- بدون مصالح پای‌کار باشد.
- رسیدگی‌اش تابع ماده ۳۷ است (مهلت‌های ۱۰ روزه)، نه ماده ۴۰.
- اگر بر اساس آن پیمانکار بدهکار نباشد، یا جمع بدهی‌اش از نصف کسور تضمین حسن انجام کار کمتر باشد، ضمانت‌نامه انجام تعهدات بی‌درنگ آزاد می‌شود. اگر بدهی بیشتر باشد، آزادسازی طبق ماده ۴۰ یا ۵۲ است.
این سند هنوز علی‌الحساب است. مقدارش می‌تواند در صورت‌وضعیت قطعی عوض شود. شماره یا عنوان روی جلد، به‌تنهایی آن را «آخرین موقت» نمی‌کند؛ باید بعد از تحویل موقت، بدون پای‌کار، و برای تکلیف ضمانت‌نامه تنظیم شده باشد.
ماده ۴۰ و تبصره ۱ ماده ۳۴ دو کار جدا هستند: یکی آخرین موقت برای ضمانت‌نامه انجام تعهدات، دیگری صورت‌وضعیت قطعی برای قاطع شدن مقادیر.
۵. صورت‌وضعیت قطعی
پیمانکار حداکثر یک ماه از تاریخ تحویل موقت، صورت‌وضعیت قطعی کارهای انجام‌شده را بر اساس اسناد پیمان، بدون مصالح و تجهیزات پای‌کار، به مهندس مشاور می‌دهد.
| گام | مسئول | مهلت |
|---|---|---|
| تهیه و تسلیم | پیمانکار | ۱ ماه از تحویل موقت |
| رسیدگی و ارسال به کارفرما | مهندس مشاور | ۳ ماه از دریافت |
| اعلام نظر | کارفرما | ۲ ماه از دریافت از مشاور |
| اعتراض مستند | پیمانکار | ۱ ماه از وصول نظر کارفرما |
| رسیدگی به اعتراض | کارفرما | ۱ ماه از وصول اعتراض |
اگر پیمانکار در مهلت تهیه نکند، مشاور با تأیید کارفرما و به هزینه پیمانکار آن را تهیه می‌کند. سکوت پیمانکار در مهلت اعتراض، به معنی پذیرش است. قسمتی از اعتراض که پذیرفته نشود، مسیر ماده ۵۳ (حل اختلاف) را دارد.
مقادیر منظورشده در صورت‌وضعیت قطعی قاطع است و مأخذ تسویه‌حساب قرار می‌گیرد، حتی اگر با صورت‌وضعیت‌های موقت فرق داشته باشد. اگر بر اساس قطعیِ تصویب‌شده پیمانکار بدهکار نباشد، نصف تضمین حسن انجام کار آزاد می‌شود.
صورت‌وضعیت قطعی فقط کارکرد و مقادیر است. تعدیل، جریمه قطعی‌شده، خسارت و بهای مصالح تحویلی کارفرما را در همین سند قاطی نکنید؛ جای آن‌ها صورتحساب نهایی است.
۶. صورتحساب نهایی
پس از تصویب صورت‌وضعیت قطعی، کارفرما طبق ماده ۵۱ حداکثر ظرف سه ماه صورتحساب نهایی را تهیه می‌کند. اجزای نوعی آن:
- مبلغ صورت‌وضعیت قطعی
- تعدیل آحاد بها
- بهای مصالح و تجهیزات تحویلی کارفرما
- کسر جریمه‌های قطعی‌شده
پیمانکار برای اعلام نظر یک ماه فرصت دارد. اگر در این مهلت نظری ندهد، صورتحساب نهایی پذیرفته‌شده تلقی می‌شود.
صورتحساب نهایی، صورت‌وضعیت پنجم کارکرد نیست. کارکرد در قطعی بسته شده؛ این سند جمع حساب‌های جانبی روی همان مبلغ قاطع است.
۷. صورت‌وضعیت تعدیل
فقط وقتی پیمان مشمول تعدیل آحاد بها باشد. پس از تأیید هر صورت‌وضعیت موقت از سوی کارفرما، پیمانکار تعدیل همان صورت‌وضعیت را با آخرین شاخص‌های اعلام‌شده حساب می‌کند و مانند بند «الف» ماده ۳۷ برای مشاور می‌فرستد.
مرجع محاسبه در پیمان‌های مشمول، بخشنامه ۱۰۱/۱۷۳۰۷۳ مورخ ۱۳۸۲/۹/۱۵ است. منطق کار، بدون ورود به عدد یک پروژه خاص:
- دوره کارکرد (سال و سه‌ماهه) مشخص شود.
- مبلغ هر فصل، با ضرایب، از خلاصه مالی کارکرد تأییدشده برداشته شود.
- مابه‌التفاوت این صورت‌وضعیت با قبلی، به نسبت مدت حضور در هر دوره، شکسته شود.
- ضریب تعدیل از شاخص دوره و شاخص مبنای پیمان به دست آید.
- مبلغ تعدیل فصل‌ها، مصالح پای‌کار هر فصل، و تجهیز و برچیدن کارگاه جمع شود.
مابه‌التفاوت آخرین صورت‌وضعیت موقت و صورت‌وضعیت قطعی هم تعدیل می‌شود: اگر دوره انجام معلوم باشد با شاخص همان دوره، وگرنه با متوسط شاخص‌های همان بازه.
اگر هم مقدار کارکرد نسبت به صورت‌وضعیت قبل کم شده باشد و هم ضریب تعدیل منفی باشد، حاصل ضرب را کورکورانه مثبت نکنید. اول صورت‌وضعیت اشتباه اصلاح می‌شود، اصل و تعدیلِ اضافه‌پرداخت‌شده برمی‌گردد، و تعدیل روی کارکرد اصلاح‌شده حساب می‌شود.
تبصره ماده ۳۷: اگر به علتی خارج از قصور پیمانکار، تعدیل کارکردهای هر نیمه سال پس از گذشت سه ماه از آن نیمه، با شاخص قطعی پرداخت نشود، بند ۹ ماده ۳۰ (تأخیر در پرداخت) قابل استناد است.
۸. تفاوت بهای قیر و مابه‌التفاوت مصالح
این‌ها صورت‌وضعیت کارکرد نیستند و جای شاخص تعدیل را هم نمی‌گیرند.
قیر. تفاوت بهای قیر مسیر بخشنامه مخصوص خود را دارد (از جمله دستورالعمل نحوه محاسبه تفاوت بهای قیر). مبلغش جدا از صورت‌وضعیت کارکرد و، در حدی که بخشنامه گفته، جدا از تعدیل عمومی محاسبه می‌شود. ضریب طرح عمرانی و غیرعمرانی در فرمول یکی نیست؛ متن بخشنامه منضم را بخوانید.
سیمان، فولاد و آهن‌آلات. در پیمان‌های قدیمی، مابه‌التفاوت این مصالح جداگانه می‌آمد. پس از آنکه اثر قیمت آن‌ها وارد شاخص‌های تعدیل شد، محاسبه جداگانه برای همان اقلام معمولاً موضوعیت ندارد. مرز سال و شمول را از بخشنامه زمان پیمان بگیرید، نه از عرف کارگاه.
۹. سرجمع، طرح و ساخت، و قرارداد خصوصی
| نوع پیمان | صورت‌وضعیت چه شکلی است |
|---|---|
| فهرست‌بهایی (واحدبها) | متره ردیف × بهای واحد × ضرایب پیمان؛ همین مقاله |
| سرجمع | پیشرفت قلم‌های مقطوع یا مقاطع پرداخت؛ متره واحدبها مبنای پرداخت نیست مگر اسناد خلاف بگویند |
| طرح و ساخت / EPC | معمولاً مقاطع یا مایلستون جدول پرداخت پیمان |
| خصوصی بدون الحاق ۴۳۱۱ | فقط متن قرارداد و شرایط خصوصی |
| خصوصی با الحاق ۴۳۱۱ | مواد پرداخت همان نشریه، در حدی که نسخ یا اصلاح نشده باشند |
قرارداد الحاقی، اصل بر استقلال است: برآورد، سقف و صورت‌وضعیت موقت خودش را دارد. اگر چند الحاقیه شرایط یکسان داشته باشند و آزادسازی ضمانت یکجا باشد و حسابداری به‌هم نریزد، تجمیع صورت‌وضعیت‌های موقت در عمل پذیرفته شده است؛ این استثنا را بدون نظر مالی دستگاه فرض نکنید.
۱۰. فسخ و خاتمه
صورت‌وضعیت قطعی منحصر به تحویل موقت نیست. تبصره ماده ۴۰:
- در فسخ، مهلت تهیه از تاریخ صورت‌برداری کارها حساب می‌شود.
- در خاتمه، مهلت از تاریخ تحویل کارهای انجام‌شده حساب می‌شود.
مصالح پای‌کار در این حالت‌ها هم طبق همان قواعد پایان کار از قطعی خارج است و تکلیفشان در صورت‌برداری و تحویل تعیین می‌شود. تعدیل و جرایم همچنان به صورتحساب نهایی می‌روند، نه به داخل ردیف‌های قطعی.
۱۱. مهلت‌ها
| سند | تهیه | رسیدگی مشاور / دستگاه نظارت | کارفرما |
|---|---|---|---|
| موقت و آخرین موقت | آخر هر ماه؛ آخرین موقت تا ۱ ماه پس از تحویل موقت | تا ۱۰ روز از دریافت از پیمانکار | تا ۱۰ روز از وصول رسیدگی‌شده |
| قطعی | تا ۱ ماه از تحویل موقت (یا از صورت‌برداری / تحویل کار در فسخ و خاتمه) | ۳ ماه | ۲ ماه برای اعلام نظر |
| اعتراض به قطعی | پیمانکار ۱ ماه از وصول نظر | — | ۱ ماه برای رسیدگی به اعتراض |
| صورتحساب نهایی | کارفرما تا ۳ ماه از تصویب قطعی | — | پیمانکار ۱ ماه برای اعلام نظر |
| تعدیل | پس از تأیید کارکرد توسط کارفرما | همان مسیر بند الف ماده ۳۷ | همان مسیر پرداخت |
تاریخ پرداخت، تاریخ صدور چک است؛ اگر چک به موقع به پیمانکار داده نشود، تاریخ سند دریافت چک ملاک است.
۱۲. اشتباهات رایج
| اشتباه | اصلاح |
|---|---|
| فرستادن تعدیل قبل از تأیید کارکرد | اول کارکرد تأییدشده، بعد تعدیل |
| آوردن مصالح پای‌کار در آخرین موقت یا قطعی | پای‌کار فقط در موقت‌های حین اجرا |
| نامیدن هر صورت‌وضعیت نزدیک پایان کار «ماقبل قطعی» | آخرین موقت یعنی بعد از تحویل موقت، بدون پای‌کار، تابع ماده ۳۷ |
| قاطی کردن لایحه تأخیر، خسارت و تعدیل داخل قطعی | قطعی فقط مقادیر؛ جانبی‌ها در صورتحساب نهایی و اسناد خودشان |
| فرض قاطع بودن عدد موقت | موقت علی‌الحساب است؛ قاطعیت با قطعیِ تصویب‌شده یا سکوت در مهلت اعتراض است |
| یک صورت‌وضعیت برای پیمان و الحاقیه بدون هماهنگی مالی | اصل بر صورت‌وضعیت مستقل هر قرارداد است |
| مطالبه جداگانه مابه‌التفاوت سیمان و فولاد در پیمانی که این اثر داخل شاخص است | فقط اگر بخشنامه زمان پیمان مسیر جدا گذاشته باشد |
| شروع مهلت از صورت‌وضعیت ناقص | مهلت از تسلیم نسخه تکمیل‌شده |
۱۳. چک‌لیست
- [ ] نوع پیمان مشخص است: فهرست‌بها، سرجمع، طرح و ساخت، یا خصوصی
- [ ] شمول ۴۳۱۱ و شمول تعدیل در موافقت‌نامه خوانده شده
- [ ] صورت‌وضعیت موقت تجمعی است و مدارک نقشه، دستورکار و صورت‌جلسه را دارد
- [ ] پای‌کار فقط تا پیش از آخرین موقت آمده
- [ ] تعدیل بعد از تأیید کارکرد و با دوره و شاخص درست است
- [ ] قیر، اگر مصرف شده، با بخشنامه تفاوت بها جدا دیده شده
- [ ] قطعی بدون پای‌کار و در مهلت یک‌ماهه تهیه شده
- [ ] صورتحساب نهایی تعدیل و جریمه را از قطعی جدا نگه داشته
- [ ] مهلت اعتراض به قطعی از دست نرفته
۱۴. جمع‌بندی
در پیمان فهرست‌بهایی مشمول نشریه ۴۳۱۱، ستون فقرات پرداخت چهار سند است: موقت برای جریان نقدینگی، آخرین موقت برای ضمانت‌نامه انجام تعهدات، قطعی برای قاطع شدن مقدار کار، و صورتحساب نهایی برای بستن تعدیل و جرایم. تعدیل و تفاوت بهای قیر سندهای جبرانی‌اند و جای کارکرد را نمی‌گیرند.