خاکبرداری دستی یا ماشینی در فهرست بها
دسته: فهرست بها · فصل ۲ و ۳ ابنیه
فهرست مطالب
- دو پرونده‌ای که معمولاً با هم باز می‌شوند
- اصل: ماشین؛ استثنا: دست
- چه چیزی کار را «دستی» می‌کند
- افزایش مقدار دستی نسبت به برآورد
- فضای قالب ۳۰ و ۶۰ سانتی‌متر
- بیش از حد مقرر
- پر کردن فاصله قالب
- بیل هیدرولیکی؛ نه دستی، نه بولدوزر متعارف
- سناریوهای اختلاف
- چک‌لیست و جمع‌بندی
۱. دو پرونده‌ای که معمولاً با هم باز می‌شوند
در گود و پی، پیمانکار می‌گوید: «جا نبود، دستی کندیم» و همزمان «برای قالب از هر طرف باید فاصله می‌گذاشتیم». مشاور می‌گوید: «در برآورد ماشینی بود» و «فاصله قالب در نقشه نبود پس نده». هر دو موضوع نص صریح دارند؛ این مقاله همان نص را به زبان صورت‌وضعیت ترجمه می‌کند.
۲. اصل: ماشین؛ استثنا: دست
الزام فصل دوم:
- عملیات خاکی به‌طور معمول با ماشین انجام می‌شود.
- فقط به‌علت کمی حجم یا محدودیت محل اجرا وقتی کار با دست اجتناب‌ناپذیر است، اقلام فصل دوم در برآورد می‌آید.
- هرگونه تغییر مقادیر باید به تصویب کارفرما برسد؛ مشخصاً اگر حجم دستی از برآورد بیشتر شد، پرداخت با قیمت فصل دوم فقط با تصویب کارفرما مجاز است.
پیامد: صورت‌وضعیت دستی روی جبهه‌ای که بیل کار کرده، یا دستیِ مازاد بدون تصویب، در رسیدگی ضعیف است — حتی اگر واقعاً کارگر هم داشته‌اید.
۳. چه چیزی کار را «دستی» می‌کند
علاوه بر نیروی انسانی با ابزار دستی، استفاده از:
- چکش بادی یا برقی دستی (دج‌بر)
- تخماق دستی
- ویبراتور صفحه‌ای یا موتوری دستی (غیرخودرو یا کششی)
عملیات را خاکی با دست محسوب می‌کند.
برعکس:
- بیل مکانیکی، لودر، بولدوزر، کامیون → فصل ماشین
- ویبراتور صفحه‌ای دستی برای کوبیدن لایه نازک در گوشه → می‌تواند ذیل منطق فصل دست باشد
مرز را در صورت‌جلسه روش و وسیله بنویسید.
۴. افزایش مقدار دستی نسبت به برآورد
ترتیب درست وقتی در اجرا دستی بیشتر شد:
- علت: محدودیت جدید، معارض، تغییر نقشه، …
- پیشنهاد مشاور
- تصویب کارفرما قبل یا همزمان با ادامه کار (نه فقط در صورت‌وضعیت پنجم)
- سپس ردیف فصل دوم برای مقادیر مصوب
بدون تصویب، حتی اگر مشاور در کارگاه دستی را دیده باشد، پرداخت با نرخ فصل دوم تضمین نیست.
اگر کار در عمل با ماشین انجام شده ولی در برآورد دستی بوده، پرداخت باید با واقعیت روش و ردیف مجاز منطبق شود؛ پنهان کردن بیل زیر ردیف دستی، هم ریسک رسیدگی دارد هم اخلاق پیمان.
۵. فضای قالب ۳۰ و ۶۰ سانتی‌متر
در هر دو فصل (دست و ماشین) الگوی واحدی هست:
اگر برای پی‌سازی و احداث دیوارها فاصله بین دیواره گود یا پی‌کنی و کار پی در مشخصات/نقشه پیش‌بینی نشده و اجرای قالب‌بندی اجتناب‌ناپذیر باشد:
| عمق پی‌کنی | اضافه به ابعاد از هر طرف در پایین‌ترین نقطه |
|---|---|
| تا ۱٫۵ متر | ۳۰ سانتی‌متر |
| بیش از ۱٫۵ متر | ۶۰ سانتی‌متر |
نکات اندازه‌گیری:
- اضافه در پایین‌ترین نقطه به ابعاد پی‌کنی اعمال می‌شود (گود شیب‌دار را با متر افقی ساده اشتباه نگیرید؛ با هندسه اجرا صورت‌جلسه کنید).
- شرط: قالب واقعاً لازم و در اسناد پیش‌بینی‌نشده باشد. اگر نقشه از قبل عرض تمام‌شده با فضای کار داده، همان حاکم است.
- «اجتناب‌ناپذیر» را مشاور تشخیص می‌دهد؛ پیمانکار یک‌طرفه عرض گود را دو برابر نمی‌کند.
حجم ناشی از این فاصله، جزء کندن قابل پرداخت است (با ردیف فصل مربوط).
۶. بیش از حد مقرر
اگر شرایط اجرا به بیش از ۳۰/۶۰ نیاز دارد:
- تشخیص و تأیید مهندس مشاور
- اضافه در حد نیاز اجرا به ابعاد
- بعد از اتمام کار، پر کردن با مصالح مورد قبول و کوبیدن لازم
- بهای پر کردن از ردیف‌های مربوط
بدون تأیید مشاور، مازاد بر ۳۰/۶۰ در معرض قاعده «اضافه کندن به هزینه پیمانکار» است.
۷. پر کردن فاصله قالب
فاصله اضافی قالب بعد از اتمام عملیات پی باید پر شود. این پر کردن:
- ردیف جدا (پرکردن پی/ترانشه یا خاکریز حسب مورد) دارد
- با خودِ ردیف کندن یکی نیست
- کیفیت مصالح و کوبیدن با نظر مشاور است
در برآورد، هم حجم کندن فضای قالب را ببینید هم حجم برگشت/پر کردن را.
۸. بیل هیدرولیکی؛ نه دستی، نه بولدوزر متعارف
وقتی به‌علت محدودیت فضای کار، به تشخیص مشاور و تأیید کارفرما استفاده از بیل هیدرولیکی یا وسیله مشابه لازم است، برآورد/پرداخت از ردیف‌های مخصوص بیل هیدرولیکی فصل سوم است — نه فصل دوم.
اشتباه رایج: «جا تنگ بود پس دستی» در حالی که بیل کار کرده → ردیف بیل هیدرولیکی.
نکته عمق بیل: در عملیات با بیل هیدرولیکی، اضافه بها بابت حجم خاک واقع در عمق ۲ تا ۳ متر تعلق نمی‌گیرد (باند مرده شناخته‌شده در الزامات). جزئیات بیشتر در مقاله عمق و آب.
۹. سناریوهای اختلاف
۱ — برآورد ماشینی، اجرا دستی بدون مصوبه
پیمانکار ردیف فصل ۲ می‌آورد چون «کارگر زیاد داشتیم».
رسیدگی: بدون اجتناب‌ناپذیری و تصویب افزایش، نرخ فصل ۲ برای مازاد ضعیف است؛ واقعیت روش را صورت‌جلسه کنید.
۲ — گود بدون فضای قالب در برآورد
قالب دیوار حائل لازم بوده؛ عرض نقشه مساوی عرض سازه.
رسیدگی: ۳۰/۶۰ حسب عمق؛ حجم کندن و بعد پر کردن قابل دفاع است اگر قالب اجتناب‌ناپذیر باشد.
۳ — گود عریض خودسر
پیمانکار از هر طرف ۱ متر گرفته بدون تأیید.
رسیدگی: تا ۳۰/۶۰ قابل بررسی؛ مازاد پر کردن به هزینه او مگر مشاور تأیید نیاز بیشتر داده باشد.
۴ — بیل در حیاط تنگ با ردیف دستی
رسیدگی: ردیف بیل هیدرولیکی فصل ۳ + قواعد اضافه بهای عمق همان گروه.
۱۰. چک‌لیست و جمع‌بندی
- [ ] دستی فقط با توجیه حجم/فضا در برآورد
- [ ] افزایش دستی مصوبه کارفرما دارد
- [ ] وسیله اجرا با تعریف فصل می‌خواند
- [ ] فضای قالب ۳۰/۶۰ یا بیشترِ تأییدشده متره شده
- [ ] پر کردن فاصله در برآورد/صورت‌وضعیت آمده
- [ ] بیل محدود → ردیف بیل نه فصل ۲
جمع‌بندی: ماشین قاعده است؛ دست استثنا با تصویب. فضای قالب ۳۰/۶۰ حق پنهان پی‌کنی است وقتی قالب در نقشه ندیده‌اند؛ مازادش بدون تأیید، هزینه پیمانکار است.