عملیات خاکی در فهرست بها

دسته: فصل ۲ و ۳ مخاطب: پیمانکار، مهندس مشاور، مترور، دستگاه نظارت مبنای ارجاع: الزامات عمومی و گروهی فصول دوم و سوم ابنیه

تفسیر آموزشی است. اعداد فاصله قالب، حمل پایه و ضرایب را از دفترچه منضم به پیمان کنترل کنید.

فهرست مطالب

1. چرا خاکی بعد از تخریب، دومین کانون اختلاف است
2. دو فصل، یک اصل: ماشین قاعده است
3. تعریف عملیات خاکی با دست
4. نقشه گروه‌های فصل دوم و سوم
5. انواع زمین
6. حجم، تورم و اضافه کندن
7. فضای قالب در پی‌کنی و گود
8. حمل خاک؛ تفاوت با نخاله تخریب
9. عمق، گود، بیل هیدرولیکی، زیر تراز آب
10. خاکریزی، تراکم، پرکردن پی
11. ده چالش اولویت‌دار این دو فصل
12. چک‌لیست برآورد و صورت‌وضعیت
13. جمع‌بندی

۱. چرا خاکی بعد از تخریب، دومین کانون اختلاف است

گود، پی، کانال، حمل به دپو، خاکریز برگشتی و تراکم، هم حجم ریالی بزرگی دارند هم تعاریف لغزان: دستی یا ماشینی؟ فاصله قالب چقدر؟ عمق از کجا؟ خاک به دپو برود یا باید در خاکریز مصرف شود؟ زیر آب باشد اضافه بها می‌گیرد یا نه؟

کسی که مقدمه دو فصل را نخواند، یا صورت‌وضعیت دستی روی کار ماشینی می‌سازد، یا فضای قالب را جا می‌اندازد، یا حمل را دو بار می‌گیرد.

۲. دو فصل، یک اصل: ماشین قاعده است

الزام عمومی فصل دوم:

عملیات خاکی به‌طور معمول باید با ماشین انجام شود. فقط وقتی به‌علت کمی حجم یا محدودیت محل اجرا، کار با دست اجتناب‌ناپذیر باشد، در برآورد از ردیف‌های فصل دوم استفاده می‌شود. افزایش مقادیر دستی نسبت به برآورد، پرداخت با قیمت فصل دوم را فقط با تصویب کارفرما مجاز می‌کند.

فصل سوم، بدنه اصلی خاکبرداری و حمل و خاکریز پروژه‌های ساختمانی است.

ترکیب دو فصل در یک پروژه عادی است؛ مثلاً گود با بیل و رگلاژ نهایی با دست. مهم این است که هر مقدار زیر ردیف درست و با مجوز فصل خودش بنشیند.

۳. تعریف عملیات خاکی با دست

اگر در عملیات از ابزاری مانند چکش بادی/برقی دستی (دج‌بر)، تخماق دستی، ویبراتور صفحه‌ای یا موتوری دستی غیرخودرو/کششی استفاده شود، عملیات خاکی با دست محسوب می‌شود.

یعنی «کارگر با بیل» تنها ملاک نیست؛ بعضی تجهیزات سبک هم ذیل فصل دوم می‌مانند. برعکس، حضور یک بیل مکانیکی کوچک در جبهه تنگ، لزوماً کار را دستی نمی‌کند — مگر محدودیت فضا و ردیف بیل هیدرولیکی فصل سوم موضوعیت پیدا کند.

۴. نقشه گروه‌های فصل دوم و سوم

فصل دوم (نمونه گروه‌ها)

فصل سوم (نمونه پرکاربرد)

«کندن زمین» در هر دو فصل مفهوم گسترده دارد: خاکبرداری، گودبرداری، پی‌کنی، کانال و ترانشه و مانند آن.

۵. انواع زمین

طبقه‌بندی رایج:

• لجنی: فرورفتن عامل کار با وزن طبیعی؛ اشباع و مواد آلی مشهود
• خاکی: غیرلجنی و غیرسنگی؛ حتی با قطعات سنگ قابل جابجایی دستی
• سنگی: رسوبی، آذرین، دگرگونی

طبقه‌بندی در حین اجرا با تأیید مشاور و تصویب کارفرما بر اساس شواهد است — نه فقط حدس برآورد اولیه. برخورد به قطعه سنگ بزرگ در زمین غیرسنگی که خرد کردن می‌خواهد، مسیر صورت‌جلسه و ردیف زمین سنگی دارد.

۶. حجم، تورم و اضافه کندن

• حجم بر اساس کار اجراشده طبق مشخصات، دستورکار و صورت‌جلسه است.
• بابت تغییر حجم ناشی از نشست، تورم یا تراکم — جز آنچه صریح آمده — هزینه جدا نیست.
• اگر پیمانکار بیش از نقشه و دستورکار بکند، پرکردن مجدد قسمت اضافی با مصالح قابل قبول و کوبیدن لازم، به عهده اوست و وجهی ندارد (جز سنگ‌برداری اضافی اجتناب‌ناپذیر صورت‌جلسه‌شده در شرایط خاص).
• بستر پی باید روی لایه دست‌نخورده بنشیند؛ اگر رقوم نقشه تاب بارپذیری ندارد، کندن اضافی تا بستر مقاوم با نظر مشاور از ردیف‌ها پرداخت می‌شود.

برای قرضه/معدن جهت خاکریز: حجم کنده و حمل‌شده برابر حجم محل مصرف پس از کوبیدن است.

۷. فضای قالب در پی‌کنی و گود

اگر برای پی‌سازی فاصله بین دیواره گود/پی‌کنی و کار پی در مشخصات پیش‌بینی نشده و قالب‌بندی اجتناب‌ناپذیر باشد (الگوی رایج هر دو فصل):

بیش از این حد فقط با تشخیص و تأیید مشاور. فاصله اضافی بعداً باید پر و در صورت لزوم کوبیده شود و بهای پر کردن از ردیف مربوط می‌آید.

این یکی از پرتکرارترین جاافتادگی‌های برآورد است.

۸. حمل خاک؛ تفاوت با نخاله تخریب

برای خاک حاصل از کندن زمین:

• حجم حمل به دپو/خاکریز = حجم محل کنده شده
• هزینه تورم در بهای واحد حمل منظور شده؛ جدا نمی‌آید
• اولویت: مصرف در خاکریزها؛ دپو یا عدم مصرف منوط به پیشنهاد مشاور + تصویب کارفرما + صورت‌جلسه
• دپو کنار محل کنده و مصرف همان‌جا به‌عنوان خاکریز برگشتی: حمل تعلق نمی‌گیرد
• ردیف حمل معمولاً یک‌بار؛ بارگیری مجدد بدون ضرورت مصوب نه
• فاصله: کوتاه‌ترین مسیر واقعی مرکز ثقل کندن تا مقصد

این را با مصالح تخریب مقایسه کنید: آنجا برای خروج، مبنای حجم داخل کامیون است. خاک و نخاله را قاطی نکنید.

جزئیات در مقاله حمل خاک آمده است.

۹. عمق، گود، بیل هیدرولیکی، زیر تراز آب

نکات فشرده:

• ملاک عمق در پی داخل گود: تراز کف گود
• تعریف گود و اضافه بهای مربوط در فصل ماشین قواعد خودش را دارد (از جمله عمق متوسط حداقل حدود ۶۰ سانتی‌متر در الگوی رایج)
• در کندن با بیل هیدرولیکی، اضافه بها بابت حجم واقع در عمق ۲ تا ۳ متر (باند مرده) تعلق نمی‌گیرد
• بیل هیدرولیکی به‌علت محدودیت فضا با تشخیص مشاور و تأیید کارفرما برآورد/پرداخت می‌شود
• اضافه بهای زیر تراز آب زیرزمینی (کلیات فهرست بها): شامل کندی کار و تخلیه با تلمبه موتوری است؛ لزوم تلمبه موتوری باید تأیید و صورت‌مجلس شود؛ فقط به قسمت زیر تراز آب تعلق می‌گیرد
• آبکشی با تلمبه دستی در فصل دست معمولاً بهای جدا ندارد

۱۰. خاکریزی، تراکم، پرکردن پی

• ردیف‌های خاکریز و کوبیدن با درصد تراکم (مثلاً ۹۵٪ پروکتور استاندارد؛ در نبود تجهیزات گاهی ۹۳٪ اصلاحی حسب متن)
• پرکردن پی و ترانشه ردیف جدا دارد
• آب مصرفی در بهای ردیف‌های فصل منظور شده
• رگلاژ شیروانی منوط به پیش‌بینی در مشخصات یا دستورکار است

۱۱. ده چالش اولویت‌دار این دو فصل

۱۲. چک‌لیست

برآورد

• [ ] اصل بر ردیف ماشینی است؛ دستی فقط با توجیه حجم/فضا
• [ ] فضای قالب ۳۰/۶۰ در پی‌کنی دیده شده
• [ ] حمل و فاصله و فرض دپو/خاکریز روشن است
• [ ] زیر آب و تلمبه موتوری در صورت احتمال دیده شده
• [ ] نوع زمین مستند شده

صورت‌وضعیت

• [ ] افزایش دستی مصوبه کارفرما دارد
• [ ] حجم حمل = حجم محل کنده (برای خاک)
• [ ] برگشتی کنار گود بدون حمل اضافه
• [ ] بیل هیدرولیکی و باند ۲–۳ متر رعایت شده
• [ ] اضافه کندن پیمانکار از کارکرد حذف/جبران شده

۱۳. جمع‌بندی

فصل دوم استثناست، فصل سوم قاعده. حجم خاک با محل کنده و قواعد تورم داخل بها مدیریت می‌شود؛ فضای قالب را از روز برآورد ببینید؛ عمق و آب و بیل را با نص همان گروه بخوانید نه با عرف کارگاه.

مقالات همین سری خاکی

1. خاکی دستی در برابر ماشینی و فضای قالب
2. حمل خاک، تورم و دپو
3. عمق، زیر تراز آب، خاکریزی و تراکم

بازگشت به مقالات